Zwakke versus sterke duurzaamheid: wat is het verschil?

De afgelopen eeuwen hebben we de natuurlijke rijkdommen van onze planeet uitgebuit. Tegelijk geven natuurrampen, zoals het intenser worden van overstromingen, droogtes en de stijging van de zeespiegel, ons een signaal dat we iets moeten veranderen aan de manier waarop we leven. Volgens het WWF is 28 juli 2022 namelijk Earth Overshoot Day, de datum waarop de mensheid alle grondstoffen heeft opgebruikt die de aarde in één jaar kan aanvullen. Omdat de oorzaken van onze verstoorde relatie met biodiversiteit en ecosystemen talrijk zijn, besloten we ze te benaderen vanuit de begrippen “zwakke versus sterke duurzaamheid”. Wat houden deze concepten in en waarom zijn ze vandaag relevant?

De relatie tussen natuurlijk en door de mens gemaakt kapitaal

Deze benaderingen plaatsen twee begrippen naast elkaar: natuurlijk kapitaal en door de mens gemaakt kapitaal. Natuurlijk kapitaal verwijst naar de natuurlijke en milieugebonden rijkdommen die in een bepaald gebied beschikbaar zijn. De term staat ook voor een “metafoor om het belang van ecosystemen aan te geven in de ontwikkeling van de samenleving en het menselijk welzijn”, zoals Ekings het verwoordt. Door de mens gemaakt kapitaal verwijst daarentegen naar materiële goederen (gereedschap, machines, gebouwen, infrastructuur) die nodig zijn voor de ontwikkeling van de economie en het in stand houden van het menselijk welzijn.

Wat is het verschil tussen zwakke en sterke duurzaamheid?

Het verschil tussen zwakke en sterke duurzaamheid zit in de manier waarop ze natuurlijk kapitaal en door de mens gemaakt kapitaal zien. Voorstanders van zwakke duurzaamheid beschouwen natuurlijk en door de mens gemaakt kapitaal als onderling uitwisselbaar, terwijl sterke duurzaamheid dat niet doet. Ze gaan er ook van uit dat de aantasting van natuurlijk kapitaal eenvoudig kan worden vervangen door technische oplossingen.

Wat is zwakke duurzaamheid?

Volgens de benadering van zwakke duurzaamheid bestaat er geen fundamenteel verschil tussen het genereren van menselijk welzijn met natuurlijk kapitaal of met om het even welk ander kapitaal (of enig specifiek kapitaal). Duurzaamheid wordt dan bereikt wanneer we het evenwicht tussen natuurlijk kapitaal en door de mens gemaakt kapitaal behouden of vergroten.

Deze benadering van duurzaamheid werd vooral gepromoot tijdens de Verlichting. De afgelopen eeuwen dachten we dat natuurlijke rijkdommen onbeperkt waren en dat we ze konden uitbuiten zonder oog te hebben voor de negatieve gevolgen ervan voor ons leven. Zwakke duurzaamheid doet denken aan het niet-alarmistische eco-modernistische narratief, waarin wetenschappelijke en technologische vooruitgang en groei (door de mens gemaakt kapitaal) ons in staat zouden stellen onze milieu-impact te milderen. De eco-modernistische benadering (net als die van de zwakke duurzaamheid) zou echter weleens een gok kunnen zijn.

Door onbewust de voorkeur te geven aan de benadering van zwakke duurzaamheid, hebben we eraan bijgedragen dat de monetaire compensatie voor de milieuschade die we dagelijks rechtstreeks veroorzaken, gemaximaliseerd werd. Hoewel sommigen zwakke duurzaamheid nog steeds steunen, hebben ervaringen en wetenschappelijke vooruitgang de economische en ecologische grenzen ervan aangetoond. Gezien de klimaaturgentie en de uitdagingen van de ecologische transitie moeten we andere benaderingen overwegen.

Wat is sterke duurzaamheid?

Voorstanders van sterke duurzaamheid zijn het niet eens met de uitwisselbaarheid van natuurlijk en door de mens gemaakt kapitaal. Volgens hen is natuurlijk kapitaal essentieel om door de mens gemaakt kapitaal te produceren en mag het niet worden beschouwd als een onuitputtelijke voorraad rijkdommen. Het wordt veeleer gezien als complementair aan door de mens gemaakt kapitaal en andere vormen van kapitaal bij het voortbrengen van menselijk welzijn (Brand 2009, geciteerd door Pelenc & Ballet).

Terwijl de vernietiging van door de mens gemaakte goederen zelden onomkeerbaar is, geldt dat niet voor natuurlijk kapitaal. De vernietiging van natuurlijk kapitaal zou het verdwijnen betekenen van ecosysteemgoederen en -diensten die essentieel zijn voor het menselijk welzijn. Wat ecosysteemdiensten betreft, definieert de Millennium Ecosystem Assessment die als de voordelen die mensen uit ecosystemen halen, waarvan sommige in onze economie verhandeld worden. Deze ecosysteemdiensten omvatten bevoorradingsdiensten zoals voedsel, water, hout en vezels; regulerende diensten die invloed hebben op klimaat, overstromingen, ziekten, afval en waterkwaliteit; culturele diensten die recreatieve, esthetische en spirituele voordelen bieden; en ondersteunende diensten zoals bodemvorming, fotosynthese en nutriëntenkringloop.

De invoering van het Kritisch Natuurlijk Kapitaal (KNK)

Een idee dat in 2015 werd voorgesteld om onze ecosysteemdiensten te beschermen, was de invoering van “kritisch natuurlijk kapitaal” (KNK). Volgens Chiesura en de Groot wordt KNK doorgaans gedefinieerd als dat deel van de natuurlijke omgeving dat belangrijke en onvervangbare functies vervult. Het idee is om de delen van de ecosystemen te bepalen die vitaal zijn voor het menselijk bestaan en welzijn, en vervolgens een drempel vast te leggen vanaf wanneer de aantasting ervan als “kritisch” moet worden beoordeeld. Zo’n reflectie over de interacties tussen de natuurlijke omgeving en het menselijk welzijn brengt echter een hele reeks complexe vragen met zich mee.

Wat zijn bijvoorbeeld de criteria om aan te nemen dat de aantasting (of het verdwijnen) van het ene of het andere domein van natuurlijk kapitaal het menselijk welzijn zal aantasten? Hoe weet je welk domein van natuurlijk kapitaal voor wie en waarom kritisch is? Wat moet als een “ontoelaatbaar verlies” worden beschouwd? Gezien hun complexiteit werden dergelijke vragen op het niveau van experts en wetenschappers aangepakt.

Aangezien de actoren van de civiele samenleving en de bedrijven echter de eerste slachtoffers van klimaatrampen zijn, zullen zij wellicht een centrale rol spelen in de definitie van KNK en in onze relatie tot biodiversiteit.

Conclusie

Kort samengevat ziet zwakke duurzaamheid economie en ecologie als onderling uitwisselbaar, met als gevolg dat de economie vaak een ‘doel op zich’ wordt. Sterke duurzaamheid stelt daarentegen ondubbelzinnig: zonder natuur geen mensen, en zonder mensen geen economie. Als je terugdenkt aan onze slogan, weet je wellicht al welke benadering wij verkiezen. Zoals eerder vermeld vraagt dit echter de betrokkenheid van alle actoren van de civiele samenleving.

Uiteindelijk stelt het verlicht milieubewustzijn dat de juiste kennis en drijvende krachten die het menselijk welzijn de voorbije decennia hebben vergroot, ook relevant kunnen zijn om bewustzijn te creëren over de noodzaak om natuurlijk kapitaal en onze biodiversiteit te beschermen.

Geconfronteerd met deze uitdagingen die voor ons liggen, hebben we twee opties: gelaten optimisme of voorwaardelijk optimisme. Ofwel blijven we beweren dat het behoud van natuurlijk kapitaal en ecosystemen vitaal is, maar blijven we klagen of treuren dat er in die richting niets gebeurt. Ofwel weten we, ondanks alle uitdagingen die verbonden zijn aan de ecologische transitie, diep vanbinnen dat we deze aankunnen met de juiste kennis en tools, door te innoveren en het bewustzijn bij de actoren van de civiele samenleving te vergroten. Zoals Steven Pinker, voorstander van het verlicht milieubewustzijn wiens benadering een aparte bespreking verdient, het stelt: “we kunnen niet gelaten optimistisch zijn over klimaatverandering, maar we kunnen wel voorwaardelijk optimistisch zijn”. Bij Tapio hebben we onze keuze al gemaakt. En jij?

Bronnen

• Ecosystem United, “what is meant by “strong sustainability?” Beschikbaar op: https://ecosystemsunited.com/2015/12/14/question-what-is-meant-by-strong-sustainability/ (Geraadpleegd op 10 oktober 2022).

• “Le Jour du dépassement”, WWF, beschikbaar op: https://www.wwf.fr/jour-du-depassement (Geraadpleegd op 28 september 2022).

• CHIESURA, A. & GROOT, R. (2003). Critical natural capital: A socio-cultural perspective. Ecological Economics. 44. 219-231.: https://www.researchgate.net/publication/222699815_Critical_natural_capital_A_socio-cultural_perspective (Geraadpleegd op 21 oktober 2022).

• JOHNSTON, R. J. (2018). ecosystem services. Encyclopedia Britannica, beschikbaar op: https://www.britannica.com/science/ecosystem-services (Geraadpleegd op 11 oktober 2022).

• PELENC, J. & BALLET, J. (2015). “Weak versus Strong Sustainability” Brief of the GDSR, beschikbaar op:https://sustainabledevelopment.un.org/content/documents/6569122-Pelenc-Weak%20Sustainability%20versus%20Strong%20Sustainability.pdf (Geraadpleegd op 29 september 2022).

• PINKER, S. (2018). “Enlightenment Environmentalism” The Breakthrough Institute, beschikbaar op: https://thebreakthrough.org/journal/no-8-winter-2018/enlightenment-environmentalism (Geraadpleegd op 30 september 2022).